مکان های دیدنی و سفر به تبریز
مقدمه:مکان های دیدنی و سفر به تبریز؛ وقتی سخن از سفر به شمال غرب کشور به میان میآید، نام یک کلانشهر تاریخی بیش از همه میدرخشد. شهری که آنقدر در تاریخ، اقتصاد و فرهنگ ایران بزرگ و تأثیرگذار بوده که بسیاری از افراد در زبان محاوره به اشتباه از آن با عنوان «استان تبریز» یاد میکنند؛ در حالی که تبریز، قلب تپنده و مرکز باشکوه استان آذربایجان شرقی است. این دیار سرکش، زیبا و متمدن که روزگاری پایتخت ایران و ولیعهدنشین شاهان قاجار بوده، امروزه با ترکیبی جادویی از تاریخ کهن، فرهنگ غنی، غذاهای لذیذ و طبیعتی بینظیر، هر گردشگری را مجذوب خود میکند. ما در تیم تحریریه مجله مرام مگ در این مقاله جامع و مفصل، شما را با وجب به وجب این کهنشهر آشنا خواهیم کرد تا سفری فراموشنشدنی را برنامهریزی کنید. از شما عاشقان ایرانگردی و فرهنگ اصیل ایرانی دعوت میکنیم برای تبادل نظر، به اشتراک گذاشتن خاطرات سفر و پیدا کردن همسفران جدید، همین حالا در یک چت روم صمیمی و گردشگری به جمع ما در مرام چت بپیوندید.
تبریز در گذر زمان؛ چرا به آن شهر اولینها میگویند؟
شناخت تبریز بدون درک عمیق از تاریخ آن غیرممکن است. این کلانشهر که مرکز استان آذربایجان شرقی است، همواره به دلیل موقعیت استراتژیک خود در مسیر جاده ابریشم، شاهراه ارتباطی ایران با اروپا و قفقاز بوده است. این ارتباط مستمر با جهان بیرون باعث شد تا تبریز دروازه ورود تجدد و مدرنیته به ایران باشد.
شاید برایتان جالب باشد بدانید که چرا تبریز را «شهر اولینها» مینامند. مردم این دیار در بسیاری از پیشرفتهای مدنی و شهری پیشگام بودهاند. اولین چاپخانه سربی ایران، اولین سینمای عمومی، اولین مدرسه کر و لالها (توسط جبار باغچهبان)، اولین کودکستان، اولین شهرداری (بلدیه)، اولین اتاق بازرگانی، اولین آتشنشانی (اطفائیه) و حتی اولین تراموا (قطار شهری) در تبریز تأسیس و راهاندازی شدند. علاوه بر این توسعهی شهری، تبریز مهد آزادیخواهی ایران نیز به شمار میرود. حماسهآفرینیهای ستارخان (سردار ملی) و باقرخان (سالار ملی) در دوران استبداد صغیر و دفاع یازدهماهه آنها از مشروطیت، نام این شهر را با مفهوم آزادی گره زده است.
بهترین زمان سفر به تبریز چه فصلی است؟
تبریز شهری کوهستانی است که در درهای آبرفتی و در دامنه کوه آتشفشانی خاموش «سهند» قرار گرفته است. به همین دلیل، آب و هوای آن سرد و خشک است. زمستانهای تبریز بسیار طولانی، پربرف و استخوانسوز است و گاهی دما به شدت افت میکند. بنابراین اگر به ورزشهای زمستانی علاقه ندارید، زمستان فصل مناسبی برای گشتوغیار شهری نیست.
در عوض، اواخر بهار و کل فصل تابستان (از خرداد تا اواخر شهریور)، تبریز بهشت روی زمین است. زمانی که بیشتر شهرهای ایران در گرمای طاقتفرسا میسوزند، تبریز با نسیمهای خنک عصرگاهی، هوای مطبوع و آسمان آبی و پاک خود، بهترین میزبان برای مسافران تابستانی است. پاییز تبریز نیز با جشنوارهای از رنگها در باغها و پارکهای شهر، زیبایی خاص و شاعرانهای دارد که برای عکاسی بینظیر است.
گنجینههای درونشهری؛ معرفی کامل جاهای دیدنی تبریز
اگر قصد دارید یک لیست کامل از مکانهای دیدنی ایران تهیه کنید، قطعاً بخش عظیمی از آن به تبریز اختصاص مییابد. این شهر مانند یک موزه روباز است که در هر گوشه از آن، اثری تاریخی یا جاذبهای مدرن انتظار شما را میکشد. در ادامه، مهمترین جاهای دیدنی تبریز را با تمام جزئیات بررسی میکنیم:
۱. بازار بزرگ تبریز؛ قلب تپنده اقتصاد و میراث جهانی یونسکو
بازار تاریخی تبریز با مساحتی در حدود یک کیلومتر مربع، عنوان بزرگترین بازار سرپوشیده و بههمپیوسته جهان را یدک میکشد. این بازار که در سال ۱۳۸۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، تنها یک مکان برای خرید نیست؛ بلکه یک شاهکار زنده از معماری اسلامی-ایرانی است. ساختار بازار متشکل از راستهها، دالانها، تیمچهها، سراها، کاروانسراها، مساجد، حمامها و مدارس علمیه است که همگی با طاقهای آجری و گنبدهای نورگیر به هم متصل شدهاند.
بخشهای مهم بازار: معروفترین بخش این بازار، «تیمچه مظفریه» است که مرکز اصلی تجارت فرش دستباف تبریز محسوب میشود. قدم زدن در این تیمچه و تماشای فرشهای ابریشمی که مانند تابلوهای نقاشی میدرخشند، روح انسان را تازه میکند. «بازار امیر» مختص طلا و جواهرات است، «بازار کفاشان» محل عرضه بهترین محصولات چرمی دستدوز است و «راسته ادویهفروشان» با عطرهای جادویی خود، شما را به یاد بازارهای هند و مسیر جاده ابریشم میاندازد. بازدید از این بازار حداقل به یک نصف روز زمان نیاز دارد.
۲. مجموعه ائل گلی (شاه گلی)؛ نگین سبز و طراوت تبریز
محال است به تبریز سفر کنید و عصر خود را در ائل گلی نگذرانید. این مجموعه تاریخی و تفریحی که نماد طراوت شهر است، در جنوب شرقی تبریز واقع شده است. تاریخچه ساخت استخر اولیه آن به دوران آققویونلوها بازمیگردد و در دوران صفویه و قاجار توسعه یافته است. استخر عظیم ائل گلی با مساحتی حدود ۵.۵ هکتار و عمقی بالغ بر ۱۲ متر، در گذشته منبع ذخیره آب برای آبیاری باغهای شرقی تبریز بوده است.
درست در مرکز این استخر، عمارتی کلاهفرنگی و هشتضلعی (عمارت ائل گلی) به چشم میخورد که امروزه به عنوان یک رستوران سنتی مجلل فعالیت میکند. یک مسیر پیادهرویِ سنگفرش شده، این عمارت را به خشکی متصل میکند. اطراف استخر با درختان تنومند بید مجنون و تبریزی، گلکاریهای زیبا و مسیرهای پیادهروی احاطه شده است. قایقسواری در استخر، قدم زدن زیر سایه درختان و امتحان کردن خوراکی محبوب خیابانی این پارک یعنی «یرالما یومورتا» (ساندویچ سیبزمینی تنوری با تخممرغ آبپز، کره محلی، نعناع و نمک)، از واجبات سفر به تبریز است.
۳. مسجد کبود (گوی مچید)؛ فیروزهی درخشان جهان اسلام
مسجد کبود که در زبان محلی به آن گوی مچید (مسجد آبی) میگویند، یکی از ارزشمندترین شاهکارهای معماری قرن نهم هجری است. این بنا در سال ۸۴۵ هجری شمسی به دستور جهانشاه، مقتدرترین پادشاه سلسله قراقویونلوها ساخته شد. دلیل شهرت جهانی این مسجد، کاشیکاریهای معرق بینظیر آن است که با استفاده از طیفهای متنوع و چشمنوازی از رنگهای لاجوردی، فیروزهای و آبی کبالت، لقب «فیروزه اسلام» را برای آن به ارمغان آورده است.
معماری مسجد کبود با سایر مساجد کلاسیک ایرانی تفاوت دارد؛ این مسجد فاقد حیاط مرکزی است و سازهای کاملاً سرپوشیده دارد که با شرایط آبوهوایی سرد تبریز سازگار است. متأسفانه، زلزله مهیب سال ۱۱۵۸ شمسی آسیبهای بسیار شدیدی به این بنا وارد کرد و گنبدهای اصلی آن فرو ریختند. با این حال، مرمتهای دقیقی که در دهههای اخیر انجام شده، باعث شده تا همچنان شکوه کاشیها و کتیبههای خط ثلث و کوفی آن، چشم هر بینندهای را خیره کند.
۴. ارگ علیشاه؛ نماد کوهپیکر مقاومت
ارگ علیشاه (ارگ تبریز)، یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی کشور و نماد استواری مردم تبریز است. این بنای عظیم آجری در ابتدا (قرن هشتم هجری) به دستور تاجالدین علیشاه جیلانی، وزیر ایلخانان مغول، با هدف ساخت مسجدی با بزرگترین ایوانِ طاقدار جهان پایهگذاری شد. اما به دلیل فروریختن سقف در حین ساخت و مرگ علیشاه، ساخت آن نیمهکاره ماند.
با گذشت زمان و به دلیل ضخامت و استحکام بینظیر دیوارها، این بنا تغییر کاربری داد و در دوران قاجار به یک دژ نظامی (ارگ) و انبار مهمات تبدیل شد. ارگ علیشاه در جریان جنگهای ایران و روس و همچنین در دوران انقلاب مشروطه، سنگر اصلی مدافعان شهر تبریز بود و هنوز هم جای گلولههای توپ روسی روی دیوارهای آن قابل مشاهده است. امروزه، ایوان غولپیکر باقیمانده از این بنا، در مرکز شهر تبریز و در کنار مصلای بزرگ امام خمینی خودنمایی میکند.
۵. موزه قاجار (خانه امیرنظام گروسی)
تبریز در دوران قاجار، شهر دوم ایران و ولیعهدنشین بود؛ به همین دلیل خانههای تاریخی باشکوهی در آن ساخته شده است. یکی از زیباترین این عمارتها، خانه امیرنظام گروسی (پیشکار آذربایجان) است که امروزه به عنوان «موزه قاجار» شناخته میشود. این عمارت دو طبقه با حیاطهای اندرونی و بیرونی وسیع، حوضهای سنگی، ستونهای سرستوندار و پنجرههای ارسی با شیشههای رنگی، اوج معماری اشرافی قاجار را به تصویر میکشد. در تالارهای مختلف این موزه، کلکسیونهای نفیسی از سکهها، ظروف، اسلحه، ابزار موسیقی و لباسهای دوران قاجار به نمایش گذاشته شده است.
۶. خانه مشروطه؛ میعادگاه آزادیخواهان
در یکی از محلههای قدیمی تبریز (راسته کوچه)، خانهای تاریخی با معماری قاجاری قرار دارد که در دوران استبداد صغیر، مرکز فرماندهی و تصمیمگیریهای حیاتی سران مشروطه بود. این خانه متعلق به حاج مهدی کوزهکنانی بوده و چهرههای نامداری چون ستارخان، باقرخان، ثقةالاسلام تبریزی و حاجی میرزا آقا فرشی در آن تجمع میکردند. امروزه این مکان به موزهای تبدیل شده که اسناد محرمانه، دستگاههای چاپ ژلاتینی شبنامه، مجسمههای مومی رهبران مشروطه و از همه مهمتر، اسلحه کمری شخصی ستارخان را در خود جای داده است. بازدید از این خانه، حس غرور و میهنپرستی را در شما بیدار خواهد کرد.
۷. مقبرةالشعرا؛ آرامگاه بزرگان ادب پارسی
محله سرخاب تبریز، قرنهاست که مدفن بیش از ۴۰۰ شاعر، عارف و ادیب نامدار ایرانی است. بزرگانی همچون خاقانی شروانی، اسدی طوسی، قطران تبریزی و همام تبریزی در این مکان آرمیدهاند. اما معروفترین شخصیتی که در این مقبره به خاک سپرده شده، استاد سید محمدحسین شهریار، شاعر پرآوازه معاصر و خالق منظومه حیدربابایه سلام است. معماری بنای یادبود مقبرةالشعرا که با الهام از معماری سنتی و تلفیق آن با هنر مدرن ساخته شده، یکی از نمادهای شاخص فرهنگی تبریز محسوب میشود.
۸. میدان ساعت (کاخ شهرداری تبریز)
در مرکز شهر تبریز، عمارت سنگی باشکوهی به چشم میخورد که با معماری برگرفته از سبکهای آلمانی و اروپایی پیش از جنگ جهانی دوم ساخته شده است. این بنا که عمارت شهرداری تبریز است، پلانی به شکل عقابِ در حال پرواز دارد و از سنگ تراشیدهشده ساخته شده است. برج ساعتِ ۳۰ متری این عمارت که دارای چهار صفحه ساعت در چهار جهت است، هر ۱۵ دقیقه یکبار با طنین زنگ خود، گذر زمان را به گوش مردم شهر میرساند. امروزه در زیرزمین و تالارهای این عمارت، موزه شهر و شهرداری دایر است که شامل تالار دوربینهای قدیمی، تالار فرش و تالار صدا است.
بخش سوم: فراتر از مرزهای شهر؛ جاذبههای شگفتانگیز استان
سفر شما به منطقه شمال غرب کامل نخواهد شد مگر آنکه از مرزهای شهری تبریز خارج شده و به دل طبیعت بکر و شگفتیهای زمینشناسی و تاریخی استان آذربایجان شرقی بزنید. این استان مملو از جاذبههایی است که در هیچ کجای دیگر از ایران نظیر ندارند.
روستای صخرهای کندوان؛ زندگی مسالمتآمیز با آتشفشان
در فاصله حدود ۶۰ کیلومتری جنوب غربی تبریز و در دامنههای سرسبز کوه سهند، یکی از عجیبترین روستاهای ایران و جهان قرار دارد. روستای کندوان، به دلیل معماری صخرهای و مخروطیشکلِ خانههایش که در نتیجه فعلوانفعالات آتشفشانی هزاران سال پیش کوه سهند شکل گرفتهاند، شهرتی جهانی دارد. این روستا یکی از سه روستای صخرهای مسکونی در جهان (در کنار کاپادوکیا در ترکیه و داکوتا در آمریکا) است، با این تفاوت که جریان زندگی عادی مردم محلی هنوز در کندوان به شدت جریان دارد.
مردم محلی با ابزارهای ساده، درون این صخرههای مخروطی (که به آنها «کران» میگویند) را حفر کرده و برای خود اتاقهای نشیمن، آشپزخانه و حتی آغلِ حیوانات ساختهاند. ویژگی جالب کرانها این است که به دلیل ضخامت دیوارهای سنگی، در زمستانهای سرد، گرم میمانند و در تابستانهای گرم، هوایی بسیار خنک و مطبوع دارند. قدم زدن در کوچهپسکوچههای شیبدار و سنگی کندوان، خرید عسل طبیعی سهند، خشکبار و گیاهان دارویی از محلیها، و اقامت در هتلهای صخرهای پنجستارهای که در دل این کوهها ساخته شدهاند، تجربهای تکرارنشدنی است. همچنین آب معدنی کندوان که از دل صخرهها میجوشد، خواص درمانی بسیاری به ویژه برای بیماریهای کلیوی دارد.
کوههای رنگی آلاداغ لار؛ بوم نقاشی طبیعت
اگر در مسیر جاده تبریز به سمت اهر و خواجه رانندگی کنید، ناگهان احساس میکنید که وارد سیاره دیگری شدهاید. کوههای رنگی آلاداغ لار با طیف شگفتانگیزی از رنگهای قرمز، زرد، نارنجی، سبز و سفید، یکی از زیباترین پدیدههای زمینشناسی ایران هستند. این رنگهای چشمنواز به دلیل وجود املاح معدنی مختلف (مانند آهن و مس) در خاک این منطقه در طول میلیونها سال به وجود آمدهاند. تماشای این تپههای رنگینکمانی، بهخصوص در هنگام طلوع و غروب آفتاب که نور خورشید زاویهدار میتابد، برای عاشقان عکاسی و طبیعتگردی یک موهبت بزرگ است.
جنگلهای ارسباران (قرهداغ) و قلعه بابک
در بخش شمالی استان، بهشت گمشدهای به نام جنگلهای ارسباران قرار دارد. این منطقه کوهستانی و جنگلی، به دلیل تنوع زیستی بسیار بالا و وجود گونههای نادر گیاهی و جانوری (مانند سیاه خروس، خرس قهوهای و مارال)، توسط یونسکو به عنوان «ذخیرهگاه زیستکره» ثبت شده است. در دل این جنگلهای مهآلود و در نزدیکی شهر کلیبر، دژ تاریخی و استواری به نام قلعه بابک (دژ بابک خرمدین) بر فراز قلهای صعبالعبور قرار گرفته است. مسیر دسترسی به قلعه نیازمند یک کوهپیمایی نسبتاً سنگین است، اما زمانی که به قلعه میرسید و منظرهی پانورامای جنگلهای ارسباران را از زیر پای خود میبینید، تمام خستگی مسیر را فراموش خواهید کرد.
کلیسای سنت استپانوس (جلفا)
اگر زمان کافی دارید، حتماً سری به شهرستان جلفا در مرز ایران و جمهوری آذربایجان (کنار رود ارس) بزنید. کلیسای سنت استپانوس، دومین کلیسای مهم ارامنه ایران پس از قرهکلیسا است و در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این کلیسا که در دل کوههای سرسبز و در یک درهی زیبا ساخته شده، با معماری سنگی خیرهکننده، نقشبرجستههای هنرمندانه روی دیوارها و فضای روحانی خود، یکی از زیباترین آثار تاریخی-مذهبی ایران به شمار میرود.
بخش چهارم: شکمگردی در تبریز؛ فستیوال طعمها و عطرها
سفر به تبریز بدون تجربه فرهنگ غنی آشپزی آن، سفری ناتمام است. تبریزیها به دستپخت عالی و کیفیت بالای مواد اولیه شهرت دارند. شکمگردی در این شهر، خود به تنهایی یک جاذبه توریستی کامل است.
غذاهای سنتی و محلی
- کوفته تبریزی: معروفترین و اصیلترین غذای این شهر. بر خلاف کوفتههای شهرهای دیگر، کوفته تبریزی ابعاد بسیار بزرگی (گاهی به اندازه یک طالبی یا بزرگتر) دارد. ترکیب گوشت چرخکرده، لپه، گردو، تخممرغ آبپز، زرشک، پیازداغ و سبزیجات معطر مخصوص کوهی، طعمی شاهکار خلق میکند.
غذاهای معروف تبریز -کباب بناب تبریز - کباب بناب: کبابهای آذربایجان شهرت کشوری دارند، اما کباب بناب با گوشت تازه گوسفندی که به صورت ساطوری (نه چرخکرده) آماده میشود و در سیخهای بسیار پهن روی زغال کباب میگردد، لذیذترین تجربهی گوشتی شما خواهد بود.
- آش دوغ (آیران آشی) و آش گوجه: در عصرهای خنک تبریز، خوردن آش دوغ محلی با سیر فراوان و نخود، یا آش گوجهفرنگی تبریزی (آبغورا آشی) بسیار لذتبخش است.
- دیزی (آبگوشت) سنگی: غذاخوریهای سنتی بازار تبریز، بهترین دیزیهای ایران را با گوشت گوسفندی، دنبه فراوان و نان سنگک تازه سرو میکنند.
شیرینیها و سوغات خوشمزه تبریز
اگر اهل شیرینیجات هستید، تبریز برای شما بهشت است. قرابیه، لوکسترین و گرانترین شیرینی تبریز است که با استفاده از بادام پوستکنده، شکر، سفیدهتخممرغ و پسته فراوان پخته میشود و بافتی بسیار نرم و جویدنی دارد. نوقا (لوکا) که شباهت زیادی به گز دارد اما بافتی متفاوت و گردویی دارد، اریس (شیرینی سنتی مکعبی شکل با طعم کاکائو و شیر)، لوز تبریزی و شیرینی لطیفه با خامه تازه، از دیگر سوغاتهای بینظیر این شهر هستند. همچنین آجیل و خشکبار تبریز از نظر کیفیت، درشت بودن و نوع تفت دادن، در ایران بیرقیب است.
صنایع دستی و هنر سرپنجهها تبریز
علاوه بر خوراکیها، سوغات ماندگار تبریز هنر دست صنعتگران آن است. چرم تبریز دارای شهرت جهانی است و بهترین کفشها، کیفها و پالتوهای چرمی دستدوز ایران را میتوانید از بازار کفاشان تبریز تهیه کنید. همچنین فرش دستباف تبریز، بهخصوص فرشهای چله ابریشم با رجشمار بالا و طرحهای اسلیمی و ترنج، از نفیسترین آثار هنری جهان محسوب میشوند. ورنیبافی (نوعی گلیم بدون پرز که توسط عشایر ارسباران بافته میشود) و نقرهکاری نیز از دیگر صنایع دستی ارزشمند این استان هستند.
سخن پایانی: تبریز را باید زندگی کرد
تبریز تنها یک مقصد برای تماشای آثار باستانی نیست؛ شهری است که باید در آن نفس کشید و زندگی کرد. باید در کوچهپسکوچههای راسته کوچه قدم زد، در زیر طاقهای آجری بازار گم شد، با مردم مهماننواز، اصیل و خونگرمش به زبان شیرین ترکی همکلام شد و در فرهنگ عمیق آن غرق گردید. از شکوه معماری ارگ علیشاه تا طبیعت جادویی و بکر کندوان و ارسباران، این خطه از ایرانزمین حرفهای بسیاری برای گفتن دارد. ما در تحریریهی مجله مرام مگ تمام تلاش خود را به کار بستیم تا جامعترین، دقیقترین و کاملترین دایرهالمعارف سفر به این دیار حماسی را برای شما فراهم کنیم تا هیچ زیباییای از چشمتان پنهان نماند. شما همراهان عزیز میتوانید تجربیات ناب سفر خود به آذربایجان شرقی، عکسهای یادگاری، پیشنهادهای رستورانگردی و سوالات خود را در یک چت روم صمیمی، تخصصی و پرانرژی با سایر ایرانگردان و گردشگران در مرام چت به اشتراک بگذارید و برای سفرهای هیجانانگیز بعدی خود برنامهریزی کنید.
